मिप्वाः लाखे (मिप्वा लाखे) नेवार संस्कृतिमा आगोको ज्वाला निकाल्ने र भ्यागुतोलाई लखेट्ने एक विशिष्ट पौराणिक पात्र हो। यो कथा पाटनको पुरानो सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिएको छ । नेपाल भाषामा ‘मि’को अर्थ ‘आगो’ र ‘प्वाः’को अर्थ ‘वाला’ हुन्छ। मिप्वाः लाखेको अर्थ ‘आगोवाला लाखे’ हुन जान्छ। यो नाचको सुरु हुँदा मिप्वाः लाखेले ठूलो आगोको मुस्ला निकाल्छ।
मिप्वाः लाखेको अनेकौं किम्वदन्तीहरु छन । ‘राति आगो बालेर आफ्नी प्रेमिकालाई भेट्न आउने लाखेलाई मिप्वाः लाखे भनिएको कथन छ,’ उनी भन्छन्, ‘कतै तलेजु भवानीको रक्षकका रूपमा पनि लाखे उपत्यकामा बसेको चर्चा छ।’
मिप्वाः लाखेको प्रेमकथा
धेरै वर्षअगाडि, लाखेहरू मान्छेको भेष धारण गरेर किसानहरूलाई खेतीपातीमा सघाउन आउँथे। एक जना जवान लाखे भने जुक्ति लगाएर हरेक वर्ष पाटनको एउटै ज्यापु परिवारको खेतमा काम गर्न पुग्थ्यो। एक साँझ त्यहीँ उसले पहिलोचोटि ज्यापुकी कान्छी छोरीलाई देख्यो — ठ्याक्कै त्यही बेला आकाशमा घाम र जून एकसाथ देखिएका थिए। त्यही क्षणदेखि दुवैबीच मन-मनमा प्रेम पलाउन थाल्यो, र बिस्तारै बोलचाल हुँदै गुप्त भेटघाटसम्म पुग्यो।
एक रात लाखेले ज्यापुनीलाई मध्यरातमा बारीमा भेट्न बोलायो र आफ्नो साँचो परिचय खोलिदियो — ऊ मान्छे नभई लाखे भएको कुरा, र हातमा आगो बाल्न सक्ने आफ्नो शक्ति देखाइदियो। उसले भन्यो, आफूले उसलाई साँचो लाखे-मुटुले प्रेम गरेको र त्यसमा कुनै भ्रम राख्न नचाहेको। ऊ यो पनि भन्छ कि उनीहरूको प्रेम घाम र जूनजस्तै हो — सधैं सँगै रहन नपाए पनि, कहिलेकाहीं क्षणभरका लागि भेटिने। ज्यापुनी रुन्छे तर उसले पनि आफ्नो प्रेम कमजोर नभएको बताउँदै लाखेको दन्किरहेको हत्केलामा आफ्नो चिसो हात राख्छे, र आगो निभेर जान्छ।
अन्त्यमा दुवैले एकअर्कालाई अंगालो हालेर स्वीकार गर्छन् कि उनीहरू सधैंभरि सँगै रहन सक्दैनन्, तर त्यो छोटो-छोटो भेट नै उनीहरूका लागि प्रशस्त छ। कथाकारका अनुसार यही भावनाबाट “मिप्वाः लाखे” भन्ने नाम आएको हो — प्रेमिकालाई भेट्न अँध्यारोमा हातमा आगो बालेर आउने प्रेमी। यो कथालाई ऐतिहासिक रूपमा हेर्ने हो भने, यसले उपत्यकामा बाहिरबाट आएका मजदुर र स्थानीय समुदायबीचको अन्तरजातीय प्रेम-सम्बन्धको सामाजिक द्वन्द्वलाई पनि झल्काएको देखिन्छ।
