काठमाडौं । करिब चार दशकअघि काठमाडौंबाट चोरी भएर विदेश पुगेको १३औँ शताब्दीको दुर्लभ बुद्ध प्रतिमा अन्ततः आफ्नै थलोमा पुनःस्थापना गरिएको छ। बुद्ध जयन्तीको अवसर पारेर काठमाडौं महानगरपालिका–२३ स्थित ओमबहाल (वज्रधातु बिहार) मा धार्मिक विधिअनुसार प्रतिमा पुनःस्थापना गरिएको हो।
शुक्रबार परम्परागत नेवारी बाजागाजासहित प्रतिमालाई पालकीमा राखेर हनुमानढोकाबाट ओमबहालसम्म भव्य शोभायात्रा निकालिएको थियो। स्थानीय बासिन्दा, सम्पदा अभियन्ता, गुठियार, पुरातत्त्वविद् तथा विभिन्न सरकारी निकायका प्रतिनिधिहरूको सहभागितामा सम्पन्न पुनःस्थापनालाई समुदायले ऐतिहासिक क्षणका रूपमा मनाएको थियो।
करिब ४० वर्षअघि चोरी भएपछि हराएको यो प्रतिमा धेरै वर्षसम्म बेपत्ता थियो। पछि अमेरिकाको तिब्बत हाउस यूएस नामक सांस्कृतिक संस्थाको सङ्ग्रहमा रहेको अवस्थामा यसको पहिचान भएको थियो। अज्ञात बौद्ध भिक्षुले उक्त संस्थालाई उपहारस्वरूप दिएको बताइने यो प्रतिमा सन् २०२२ मा नेपाल फर्काइएको थियो। त्यसयता प्रतिमा राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयमा संरक्षणका साथ राखिएको थियो। बुद्ध जयन्तीको अवसरमा भने यसलाई पुनः आफ्नो मूल मन्दिरमा स्थापना गरिएको हो।
प्रतिमा हराएपछि स्थानीय समुदायले वर्षौंसम्म त्यसकै प्रतिकृति स्थापना गरेर पूजा–आराधना गर्दै आएका थिए। अहिले वास्तविक प्रतिमा पुनःस्थापना भएपछि प्रतिकृतिलाई मन्दिर परिसरको अर्को स्थानमा सारिएको छ।
पुनःस्थापनाको अवसरमा स्थानीयवासीले परम्परागत नेवारी पोशाक लगाएका थिए भने सांस्कृतिक बाजागाजा र धार्मिक विधिसहित प्रतिमालाई स्वागत गरिएको थियो। स्थानीय भक्तजनहरूले चार दशकपछि आफ्ना आराध्य देवता आफ्नै थलोमा फर्किएको क्षणलाई अत्यन्त भावुक र ऐतिहासिक उपलब्धिका रूपमा वर्णन गरेका छन्।
सम्पदा संरक्षण अभियानमा सक्रिय अभियन्ता गणपतिलाल श्रेष्ठले लामो समयपछि प्रतिमालाई आफ्नै स्थानमा पुनःस्थापना गर्न पाउँदा अत्यन्त खुशी लागेको बताए। उनका अनुसार प्रतिमा हराएपछि समुदायले बाध्य भएर त्यसको प्रतिकृति राखेर पूजा गर्दै आएको थियो।
पुनःस्थापना कार्यक्रममा नेपाल भ्रमणमा रहेका अमेरिकी विशेष दूतको समेत सहभागिता थियो। कार्यक्रममा सांस्कृतिक सम्पदा चोरीविरुद्ध नेपाल र संयुक्त राज्य अमेरिकाबीचको सहकार्यलाई अझ सुदृढ बनाउने प्रतिबद्धता व्यक्त गरिएको थियो।
राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयकी प्रमुख अरुणा नाकर्मीका अनुसार प्रतिमा पुनःस्थापनाअघि सङ्ग्रहालयको बुद्ध कला दीर्घामा सुरक्षित रूपमा प्रदर्शनमा राखिएको थियो। यसै अवसरमा सम्पदा संरक्षणविद् रविन्द्र पुरीले नेपाली देवप्रतिमाहरू केवल कलाकृति नभई जीवित आस्था, परम्परा र सांस्कृतिक निरन्तरताका प्रतीक भएकाले तिनलाई आफ्नै मूल स्थानमा फर्काउनु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुने बताए।
पुरातत्त्व विभागका अनुसार हालसम्म विदेशबाट दुई सयभन्दा बढी नेपाली पुरातात्त्विक सम्पदा स्वदेश फर्किसकेका छन्। तीमध्ये ४१ भन्दा बढी सम्पदालाई उनीहरूको मूल स्थानमा पुनःस्थापना गरिएको छ। विभागका अनुसार हाल पनि ४०० भन्दा बढी सम्पदा आधिकारिक रूपमा हराएका सूचीमा छन् भने विज्ञहरूका अनुसार वास्तविक सङ्ख्या हजारौँ पुग्न सक्ने अनुमान छ। विशेषगरी संयुक्त राज्य अमेरिका, फ्रान्स, जर्मनी र बेलायतमा पुगेका नेपाली सम्पदाहरू फिर्ता ल्याउने प्रयास जारी छ।
स्थानीय जनप्रतिनिधिहरूले सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण समुदाय र स्थानीय सरकार दुवैको साझा जिम्मेवारी भएको उल्लेख गर्दै पुनःस्थापित प्रतिमाको दीर्घकालीन सुरक्षा र संरक्षणमा विशेष ध्यान दिइने बताएका छन्।
