काठमाडौं । करिब आधा शताब्दीअघि आफ्नै आँगनबाट हराएका दुई पवित्र देवप्रतिमा अन्ततः आफ्नै मातृभूमिमा फर्किएका छन्। काठमाडौंको ऐतिहासिक विहारबाट चोरी तस्करी गरी विदेश पुर्याइएको १३औँ शताब्दीको स्वर्णमण्डित पद्मपाणि र ललितपुरको पाटनस्थित पवित्र बहालबाट हराएको १६औँ शताब्दीको काठमा निर्मित नृत्यदेवी (Dancing Goddess) लाई सोमबार औपचारिक रूपमा नेपाललाई हस्तान्तरण गरिएको हो।
काठमाडौंस्थित पुरातत्त्व विभागमा आयोजित विशेष समारोहबीच यी अमूल्य सम्पदालाई नेपाल सरकारको जिम्मा लगाइएको हो। यससँगै नेपालबाट अवैध रूपमा विदेश पुर्याइएका सांस्कृतिक सम्पदा फिर्ता ल्याउने अभियानमा अर्को ऐतिहासिक सफलता थपिएको छ।
फिर्ता ल्याइएको पद्मपाणि प्रतिमा १३औँ शताब्दीमा स्वर्णमण्डित काँसाबाट निर्माण गरिएको थियो। यो प्रतिमा काठमाडौंको ऐतिहासिक थम बहिल (विक्रमशिला महाविहार वा भगवान बहाल) को मूल सम्पदा हो। सन् १९७१ देखि १९८७ को बीचमा कुनै समयमा यो प्रतिमा नेपालबाट अवैध रूपमा बाहिर तस्करी गरिएको विश्वास गरिएको छ।
त्यसैगरी नृत्यदेवी को प्रतिमा १६औँ शताब्दीमा बहुरङ्गी काठबाट निर्माण गरिएको थियो। यो प्रतिमा ललितपुरको इबहा बही बाट हराएको थियो। सन् १९६९ देखि १९८३ को बीचमा विदेश पुर्याइएको यो प्रतिमा पछि अमेरिकाको न्युयोर्कस्थित मेट्रोपोलिटन म्युजियम अफ आर्ट मा फेला परेपछि पुनः नेपाल फर्काउने प्रक्रिया सुरु गरिएको थियो।
यी प्रतिमा नेपाल फर्काउने औपचारिक प्रक्रिया अमेरिकाको न्युयोर्कस्थित नेपाली महावाणिज्य दूतावासमा सम्पन्न भएको थियो। त्यहाँ नेपालका महावाणिज्यदूत दधिराम भण्डारी र म्यानहट्टन जिल्ला महान्यायाधिवक्ताको कार्यालयअन्तर्गतको Antiquities Trafficking Unit का प्रमुख कर्णेल म्याथ्यु बोग्डानोस ले हस्तान्तरणसम्बन्धी सहमति पत्रमा हस्ताक्षर गरेका थिए।
यस अभियानमा न्युयोर्क काउन्टी जिल्ला महान्यायाधिवक्ताको कार्यालय, यूएस होमल्यान्ड सेक्युरिटी इन्भेस्टिगेसन्स तथा अन्य साझेदार संस्थाहरूको संयुक्त अनुसन्धान, कूटनीतिक समन्वय र सम्पदा संरक्षण अभियानको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको जनाइएको छ। यी प्रयासहरूले दक्षिण एसियाबाट अन्तर्राष्ट्रिय कला बजारसम्म फैलिएको प्राचीन मूर्ति तस्करीको सञ्जाल उजागर गर्न महत्वपूर्ण योगदान दिएको दुवै देशले बताएका छन्।
यी दुई प्रतिमा नेपाल फर्किएसँगै अमेरिकाबाट स्वदेश फर्काइएका नेपाली पुरातात्त्विक सम्पदाको संख्या १२७ पुगेको छ। कार्यक्रममा काठमाडौंस्थित अमेरिकी दूतावासका जनसम्पर्क प्रमुख माइक हार्करले अहिलेसम्म अमेरिकाबाट १२७ वटा नेपाली सम्पदा आफ्नो वास्तविक घर नेपालमा फर्काइएको जानकारी दिए। उनका अनुसार यी दुई प्रतिमाको पुनःस्थापनाले अनुसन्धान, कूटनीतिक सहकार्य र समुदायको सक्रिय पहलमार्फत सांस्कृतिक सम्पदा तस्करीविरुद्ध प्रभावकारी रूपमा लड्न सकिने प्रमाणित गरेको छ।
यसैबीच हालै लागू भएको अमेरिका–नेपाल सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण सम्झौता ले भविष्यमा यस्ता सम्पदाको संरक्षण, संयुक्त अनुसन्धान, तस्करी नियन्त्रण तथा अवैध अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुग्नुअघि नै नेपाली सम्पदालाई सुरक्षित राख्ने कानुनी आधारलाई अझ बलियो बनाएको दुवै देशले विश्वास व्यक्त गरेका छन्।
पुरातत्त्व विभागले दुवै प्रतिमाको आवश्यक संरक्षण तथा प्राविधिक परीक्षण सम्पन्न गरेपछि उनीहरूलाई आफ्नै मूल थलो—काठमाडौंको थम बहिल र पाटनको इबहा बही—मा पुनःस्थापना गरिने जनाएको छ।
वर्षौंसम्म आफ्ना देवप्रतिमाको अभाव सहेर बसेका ती मठ र बहालहरू अब फेरि आफ्ना मौलिक सम्पदाको प्रतीक्षामा छन्। यी प्रतिमाको स्वदेश फिर्ती केवल दुई पुराना मूर्तिको पुनरागमन मात्र होइन, नेपालको इतिहास, संस्कृति, आस्था र पहिचानलाई आफ्नै घर फर्काउने भावनात्मक क्षण पनि हो।
